Zabytki. Architektura. Lifestyle.

Home » Polska » Warszawa » Warszawa – miasto odbudowane na podstawie obrazów

Warszawa – miasto odbudowane na podstawie obrazów

Dariusz Sapa

1 Sierpnia 1944 roku to pamiętna data dla wszystkich Polaków. To właśnie wtedy, po 5 latach nazistowskiej okupacji, wybuchło Powstanie Warszawskie. Trwające 63 dni walki były próbą wyzwolenia stolicy spod jarzma zaborcy oraz chęcią uniezależnienia rządu polskiego od nadciągających wojsk ZSRR.

Słabo wyposażeni i praktycznie nieprzeszkoleni do walki Polacy w ciągu dwóch miesięcy zabili lub poważnie ranili 20 tys. żołnierzy niemieckich. Niemniej jednak w czasie powstania największe straty odniosła polska ludność cywilna. Szacuje się, że w trakcie nalotów i walk, śmierć poniosło blisko 150 tys. mieszkańców Warszawy. Warto jednak zauważyć, że czas wojny to nie tylko straty w ludziach, to również ogromne zniszczenia w zabudowaniach samej Warszawy.

II wojna światowa praktycznie doszczętnie zniszczyła wszelkie budynki w Warszawie.

Już we wrześniu 1939 r. nastąpiły pierwsze uszczerbki w zabudowaniach Warszawy. Następne zniszczenia miały miejsce w roku 1941, podczas alianckich bombardowań. W 1943 r. po nieudanym powstaniu w getcie, władze niemieckie doszczętnie zrównały je z ziemią niszcząc przy tym całą północną dzielnicę Warszawy. Wraz z końcem walk w Powstaniu Warszawskim, nazistowski zaborca zaczął burzyć budynki, które przetrwały szereg walk pomiędzy powstańcami a niemieckimi żołnierzami. Specjalne oddziały niszczycielskie (Vernichtungskommando i Verbrennungskommando) plądrowały i niszczyły ostałe budynki i elementy infrastruktury miejskiej.

W rezultacie tego, na początku 1945 r. zniszczenie Warszawy szacowano na 84%, tylko 10% zabytków i budynków gospodarczych oraz 28% domów i kamienic przetrwało wojnę. Miasto, w którym przed wojną mieszkał milion ludzi, stało się niemal wyludnione.

Ruiny Zamku Królewskiego po wojnie

Warszawiacy, którzy nie uciekli z miasta żyli wśród zniszczeń, zgliszczy oraz zwłok pochowanych w gruzach. Leopold Tyrmanda tak opisał powojenne lata: „Jeden z filozofów obliczył, że warszawiacy wdychali wtedy cztery cegły rocznie. Warszawiacy oddychali budową — nie była to metafora, lecz ciężka, zakurzona, ceglana i pylasta prawda. Trzeba zaś bardzo kochać swe miasto, by odbudowywać je za cenę własnego oddechu. I może dlatego Warszawa z pobojowiska gruzów i ruin stała się znów dawną Warszawą, wieczną Warszawą, tą samą Warszawą — mimo nowych kształtów ulic i konturów domów — że warszawiacy powołali ją do życia, tchnąwszy w jej ceglane ciało swój własny, gorący oddech.”

Zniszczenia były tak wielkie, że odbudowa Warszawy na podstawie ocalałych fundamentów czy też szkieletów budynków była niemożliwa. Na początku sugerowano, że szczątki miasta należy pozostawić jako wspomnienie wojny, a miano stolicy nadać Łodzi. Jednak w dalszej fazie rozmów podjęto decyzje o całkowitej odbudowie Warszawy. Do odwzorowania wyglądu i położenia zabytków postanowiono użyć obrazów weneckiego malarza Bernardo Bellotto.

Ulica Miodowa Warszawa - Bernardo Bellotto

Bellotto, który był nadwornym malarzem Stanisława Augusta Poniatowskiego stworzył piękne i dokładne obrazy budynków i placów Warszawy, zwane wedutami. Świadectwem realizmu jego pracy stanowi fakt, że prawie 200 lat później obrazy te były pomocne, w przekształceniu historycznego centrum stolicy z kamieni i gruzu w to, co obecnie wpisane jest na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Na przestrzeni dziejów komplet 22 malunków artysty był grabiony z Zamku Królewskiego w Warszawie przy wielu okazjach. Napoleońscy urzędnicy zrabowali cztery płótna w 1807 roku; Cesarz Rosji Mikołaj I zajął całą serię w 1832 roku; Władze niemieckie zrobiły to samo w 1939 roku.

Warto zauważyć, że obrazy Bellotto miały szczególną wartość w powojennej Polsce, ponieważ wiele prac dokumentujących historię kraju było na czarnej liście nazistów. Na czarną listę składały się dzieła, które ich zdaniem musiały zostać zniszczone w celu realizacji „germanizacji” w Polsce.

Widok Warszawy od strony Pragi Bernardo Bellotto

Kiedy Warszawa była bombardowana we wrześniu 1939 r. ”Burlington Magazine” pisał o jego trosce o bezpieczeństwo obrazów Bellotto – ale wszystkie 22 sceny uliczne przetrwały wojnę.

Malowidła nadwornego malarza króla Poniatowskiego, wraz z doświadczonymi polskimi architektami, historykami sztuki i konserwatorami zabytków umożliwiły odbudowę Starego Miasta w imponująco krótkim czasie. Większość prac została zakończona przed 1955 r. – choć dodatkowe rekonstrukcje kontynuowano do roku 1980, a samo miasto, nawet teraz, nadal odczuwa skutki II wojny światowej.

Spacerując po Starówce spotkać można reprodukcje obrazów Bellotta na metalowych tabliczkach, które podkreślają kluczową rolę Włocha w procesie odbudowy Starego Miasta. Dziś Warszawiacy chętnie opowiadają trudną historię swojego miasta. Kościół Wizytek w Warszawie chętnie prezentuje organy, których części należały do instrumentu, na którym grał Fryderyk Chopin. W każdym zakątku miasta można spotkać ślady burzliwej przeszłości Warszawy oraz oznaki jej odbudowy.

Współczesna metropolia nie jest jednak całkowitym i dokładnym odtworzeniem tej z obrazów Bellotto. Włoski malarz przy ich powstawaniu używał camera obscura do stworzenia szkiców, które zostały następnie przeniesione na płótno i wykończone farbami wodnymi. Zastosowanie tego urządzenia optycznego doprowadziło do kilku drobnych nieścisłości.

Historia Warszawy jest szczególnie istotna w dzisiejszych czasach, gdy obrazy i technologie 3D pomagają zachować i konserwować starożytne cuda architektoniczne z takich miast jak Palmyra w Syrii, która w ostatnim czasie została odbita z rąk ISIS.

„Oczekujemy ogromnego napływu materiałów” mówi Jon Phillips, współzałożyciel projektu #NewPalmyra, który zachęca ludzi do przesyłania zdjęć Palmyry, tak aby zespół projektowy mógł zgromadzić duże ilości danych na temat miasta i ocenić dokładny zakres zniszczeń. Te bogate archiwum zdjęć może pewnego dnia być wykorzystane w podobny sposób, w jaki użyto pejzaże włoskiego malarza przy odbudowie Warszawy.

Choć przy odtworzeniu stolicy korzystano tylko z prac jednego artysty, to bez dokładnego zapisu wyglądu miasta przez Bellotta, Warszawa na pewno wyglądałby dziś zupełnie inaczej.

Zdjęcia: wikipedia.org
Film: https://www.youtube.com/watch?v=ZsSLPodFLrE